آگاهی از علائم اوتیسم می تواند به والدین کمک کند تا رفتارها و نیازهای کودک خود را بهتر درک کنند و اگر نشانه هایی نیاز به بررسی داشت، با آرامش و اطمینان بیشتری برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند. اختلال طیف اوتیسم (ASD) یک اختلال رشدی است که می تواند بر نحوه ارتباط، تعامل با دیگران، یادگیری و برخی رفتارهای کودک تاثیر بگذارد. البته علائم اوتیسم در همه کودکان یکسان نیست و هر کودک ممکن است نشانه ها را به شکل متفاوتی نشان دهد. بنابراین، دیدن برخی از این نشانه ها لزوما به معنای وجود اوتیسم نیست و بررسی دقیق شرایط کودک توسط متخصص اهمیت زیادی دارد. در ادامه این مقاله از پندار مرکز تشخیص اوتیسم در کرج، با مهم ترین علائم اوتیسم در کودکان و روش های تشخیص و درمان آن آشنا می شوید.
علائم اوتیسم در کودکان
هر کودکی دنیای منحصر به فرد خودش را دارد و ممکن است بعضی رفتارهایش با همسن و سال هایش متفاوت باشد. در کودکان مبتلا به بیماری اوتیسم هم ممکن است تفاوت هایی در صحبت کردن، ارتباط با دیگران، بازی کردن یا واکنش به محیط دیده شود. البته دیدن یکی از این نشانه ها به تنهایی به معنی اوتیسم نیست؛ مهم این است که مجموعه رفتارهای کودک را در کنار هم ببینیم. در ادامه، با مهم ترین علائم اوتیسم در کودکان آشنا می شویم تا درک بهتری از رفتارهای کودک داشته باشیم.
مشکلات ارتباطی و گفتاری
یکی از چیزهایی که ممکن است توجه والدین را جلب کند، تفاوت کودک در صحبت کردن و برقراری ارتباط است. برای مثال، ممکن است کودک دیرتر از همسالانش شروع به صحبت کند، کمتر برای بیان خواسته هایش از کلمات استفاده کند یا نتواند به راحتی یک گفتگو را ادامه دهد. گاهی هم کودک خوب صحبت می کند، اما در استفاده از حرف زدن برای ارتباط با دیگران تفاوت هایی دارد.
علایق محدود و وابستگی به روال ثابت
بعضی کودکان دوست دارند کارهای روزمره شان تقریبا همیشه به یک شکل پیش برود و تغییر ناگهانی در برنامه می تواند آنها را کلافه یا ناراحت کند. ممکن است کودک به یک بازی، وسیله یا موضوع خاص علاقه زیادی نشان دهد و مدت زیادی با همان سرگرم باشد. این رفتارها وقتی در کنار سایر نشانه ها دیده شوند، می توانند برای شناخت بهتر شرایط کودک کمک کننده باشند.
مشکل در ارتباطات و تعاملات اجتماعی
گاهی کودک دوست دارد کنار دیگران باشد، اما نمی داند چطور بازی را شروع کند، چطور وارد جمع شود یا چطور به رفتار دیگران واکنش نشان دهد. ممکن است کمتر به بازی های گروهی علاقه نشان دهد یا در ارتباط با همسالانش راحت نباشد. این تفاوت ها همیشه به یک شکل دیده نمی شوند و شناختن سبک ارتباطی کودک می تواند به والدین کمک کند بهتر با او همراه شوند.
اجتناب از تماس چشمی با دیگران
نگاه کردن به چشم دیگران برای کودکان طیف اوتیسم راحت نیست و ممکن است هنگام صحبت کردن یا شنیدن حرف دیگران کمتر تماس چشمی داشته باشند. البته کم بودن تماس چشمی به تنهایی نشانه اوتیسم نیست و کودکان ممکن است به دلایل مختلف چنین رفتاری داشته باشند. بهتر است این موضوع را در کنار سایر رفتارهای ارتباطی کودک در نظر بگیریم و در صورت وجود نگرانی، از یک درمانگر با تجربه کمک بگیریم.
دشواری در درک زبان غیرمستقیم، طنز و کنایه
ممکن است کودک بعضی وقت ها متوجه منظور واقعی حرف دیگران نشود؛ مثلا وقتی کسی با شوخی می گوید «چه زود اومدی!» ممکن است کودک فکر کند واقعا زود آمده است، حتی اگر دیر کرده باشد. یا وقتی حرفی به صورت کنایه یا شوخی گفته می شود، ممکن است آن را جدی بگیرد.
مشکلات تغذیه و ریزه خواری
الگوی غذا خوردن در برخی کودکان دارای اوتیسم ممکن است متفاوت باشد؛ برای مثال، کودک ممکن است به چند غذای خاص علاقه زیادی نشان دهد یا نسبت به طعم، بو، رنگ و بافت بعضی خوراکی ها واکنش نشان دهد. ریزه خواری یا تمایل مداوم به خوردن میان وعده های کوچک نیز می تواند در بعضی کودکان دیده شود.
مشکلات حسی
برخی کودکان نسبت به صدا، نور، لمس، بو، مزه یا حتی احساس لباس روی پوست واکنش متفاوتی دارند. ممکن است یک محرک برای کودک بیش از حد آزاردهنده باشد یا برعکس، کودک به دنبال دریافت بعضی محرک های حسی باشد؛ این تفاوت ها می توانند روی رفتار و آرامش کودک در موقعیت های مختلف اثر بگذارند.
علائم اوتیسم در نوزادان
دیدن بعضی رفتارها در نوزاد ممکن است برای والدین سوال ایجاد کند؛ مثلا اینکه چرا کمتر به چشم هایشان نگاه می کند، به اسمش واکنش نشان نمی دهد یا با اسباب بازی ها جور دیگری بازی می کند. این رفتارها همیشه به معنی اوتیسم نیستند و هر کودکی با سرعت و شیوه خودش رشد می کند، اما آشنایی با نشانه های مهم می تواند به شما کمک کند رفتارهای فرزندتان را بهتر بشناسید. در ادامه، چند مورد از علائمی را که ممکن است در برخی نوزادان دارای اوتیسم دیده شود، با هم بررسی می کنیم.
ارتباط چشمی محدود
نگاه کردن به صورت و چشم های والدین یکی از راه هایی است که نوزاد از همان ماه های اول برای برقراری ارتباط از آن استفاده می کند. اگر احساس می کنید فرزندتان کمتر به چهره شما نگاه می کند، هنگام صحبت کردن کمتر نگاهش را به سمت شما می آورد یا تماس چشمی او با اطرافیان خیلی محدود است، بهتر است این رفتار را در روند رشد او زیر نظر داشته باشید. البته کم بودن ارتباط چشمی به تنهایی به معنای اوتیسم نیست و عوامل مختلفی می توانند روی آن تاثیر بگذارند.
کاهش توجه مشترک
تا به حال شده چیزی را به نوزادتان نشان دهید و منتظر باشید همراه شما به آن نگاه کند؟ این همان چیزی است که به آن توجه مشترک می گوییم؛ یعنی کودک و والد برای لحظه ای روی یک چیز مشترک تمرکز می کنند. بعضی کودکان ممکن است در شکل گیری این مهارت کمی متفاوت باشند و کمتر با نگاه، اشاره یا حالت چهره خود توجهشان را با دیگران شریک شوند. توجه به این تفاوت ها می تواند به شناخت بهتر مسیر رشد کودک کمک کند.
واکنش متفاوت به نام و صدا
معمولا وقتی نوزاد کم کم با صدای والدین و نام خودش آشنا می شود، به صداها واکنش نشان می دهد و گاهی با شنیدن اسمش سرش را برمی گرداند یا به سمت صدا توجه می کند. اگر متوجه شده اید فرزندتان اغلب هنگام صدا زدن نامش واکنشی نشان نمی دهد یا نسبت به صداهای اطراف واکنش متفاوتی دارد، بهتر است این موضوع را در کنار سایر رفتارهای ارتباطی او در نظر بگیرید. گاهی علت این رفتار کاملا ساده است و به همین دلیل، جای نگرانی عجولانه نیست.
واکنش متفاوت به اسباب بازی و بازی
بازی برای نوزاد فقط سرگرمی نیست؛ کودک از طریق بازی کردن، محیط اطرافش را می شناسد و مهارت های مختلفی را یاد می گیرد. ممکن است بعضی کودکان به جای بازی معمول با اسباب بازی، بیشتر به یک بخش خاص از آن توجه کنند، حرکتی را بارها تکرار کنند یا کمتر به بازی های تعاملی با والدین علاقه نشان دهند. اگر چنین رفتارهایی را می بینید، بهتر است به جای نگرانی، آن را در کنار دیگر رفتارها و مهارت های رشدی کودک بررسی کنید.
علائم اوتیسم در سنین مختلف
| سن کودک | نشانه هایی که بهتر است به آنها توجه کنید |
| 6 تا 12 ماهگی | تماس چشمی کم یا محدود، واکنش کم به صدا زدن نام، لبخند اجتماعی کم، علاقه کمتر به تعامل با والدین |
| 12 تا 18 ماهگی | اشاره نکردن برای نشان دادن خواسته یا علاقه، استفاده کم از حرکات و اشاره ها، تاخیر در گفتن کلمات ساده، توجه کمتر به اطرافیان |
| 18 تا 24 ماهگی | تاخیر محسوس در گفتار، تکرار بعضی کلمات یا صداها، بازی نکردن به شکل معمول با اسباب بازی ها، دشواری در برقراری ارتباط و نشان دادن خواسته ها |
| 2 تا 3 سالگی | ارتباط چشمی محدود، دشواری در بازی مشترک با دیگران، تکرار حرکات یا رفتارهای خاص، حساسیت غیرمعمول به صدا، لمس یا محیط |
| 3 تا 5 سالگی | دشواری در گفتگو و تعامل با همسالان، بازی های تکراری یا محدود، ناراحتی زیاد هنگام تغییر برنامه، تکرار بعضی حرکات، حساسیت های حسی قابل توجه |
| 5 سال به بالا | دشواری در دوست یابی و حفظ تعامل اجتماعی، درک سخت تر شوخی، کنایه یا احساسات دیگران، نیاز زیاد به روال های ثابت |
مهم ترین علل ایجاد اوتیسم در کودکان
- عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی
- برخی تغییرات یا تفاوت های ژنتیکی و کروموزومی
- عوامل مرتبط با دوران بارداری و رشد جنین
- برخی عوارض یا شرایط خاص دوران بارداری
- مصرف برخی داروهای خاص در دوران بارداری
- سن بالاتر والدین هنگام بارداری
- تولد زودرس یا وزن کم هنگام تولد
- برخی عوامل محیطی
- برخی شرایط و بیماری های زمینه ای مادر در دوران بارداری
تشخیص اوتیسم چگونه انجام می شود؟
تشخیص اوتیسم معمولا با بررسی دقیق رفتار، مهارت های ارتباطی و نحوه تعامل کودک با اطرافیان انجام می شود. در این فرایند، درمانگر با توجه به سابقه رشد کودک، صحبت با والدین و مشاهده رفتارهای او، نشانه های احتمالی را بررسی می کند. گاهی نیز برای شناخت بهتر شرایط کودک، ارزیابی های تخصصی توسط روانشناس، گفتاردرمانگر یا کاردرمانگر انجام می شود. مهم است بدانید که تشخیص اوتیسم با یک آزمایش یا تست ساده مشخص نمی شود و ارزیابی تخصصی به درمانگر کمک می کند تا شرایط کودک را دقیق تر بشناسد و در صورت نیاز، مسیر مناسب برای مداخله و توانبخشی را پیشنهاد دهد.
بهترین راه درمان اوتیسم
درمان اوتیسم با یک روش یکسان برای همه کودکان انجام نمی شود و بر اساس سن، سطح مهارت های ارتباطی، توانایی های شناختی، مشکلات حسی، رفتارها و نیازهای هر کودک تنظیم می شود. معمولا برنامه توانبخشی با همکاری چند درمانگر و مشارکت فعال خانواده پیش می رود. در ادامه با مهم ترین روش های مداخله و توانبخشی در کودکان دارای اوتیسم آشنا می شوید.
گفتاردرمانی
گفتاردرمانی در اوتیسم فقط به بهبود تلفظ یا صحبت کردن محدود نمی شود؛ بلکه بخش مهمی از آن به تقویت ارتباط موثر اختصاص دارد. گفتاردرمانگر با توجه به سطح زبانی و ارتباطی کودک، مهارت هایی مانند درک زبان، بیان خواسته ها و نیازها، استفاده کاربردی از کلمات، برقراری ارتباط اجتماعی و در صورت نیاز روش های جایگزین و مکمل ارتباطی را هدف قرار می دهد. مرکز گفتاردرمانی کودکان در کرج به کودک کمک می کند ارتباط موثرتری با اطرافیان برقرار کند و در موقعیت های روزمره مشارکت بیشتری داشته باشد.
کاردرمانی
کاردرمانی در کودکان مبتلا به اتیسم با هدف تقویت مهارت هایی انجام می شود که کودک برای یادگیری، بازی، تعامل و انجام فعالیت های روزمره به آنها نیاز دارد. ارزیابی و مداخله می تواند حوزه هایی مانند مهارت های حرکتی ظریف و درشت، توجه و برنامه ریزی حرکتی، مهارت های خودمراقبتی و همچنین پردازش و تنظیم حسی را دربر بگیرد. خدمات مرکز کاردرمانی کودکان در کرج بر اساس نیازهای اختصاصی کودک طراحی می شود تا مهارت های آموخته شده بتوانند در محیط خانه، مهدکودک، مدرسه و سایر موقعیت های روزمره کاربرد داشته باشند.
رفتاردرمانی
خدمات رفتاردرمانی کودکان در کرج با استفاده از اصول علمی یادگیری، به آموزش مهارت های جدید و افزایش رفتارهای سازگارانه در کودک کمک می کند. در این روش، رفتار کودک و شرایطی که پیش از آن رخ می دهد و پیامدهایی که به دنبال دارد، مورد بررسی قرار می گیرد تا بتوان برای تقویت مهارت هایی مانند ارتباط، توجه، پیروی از دستورها، بازی و تعامل اجتماعی برنامه ریزی کرد.
آموزش والدین
آموزش والدین به آنها کمک می کند نیازهای ارتباطی و رفتاری کودک را بهتر بشناسند، شیوه صحیح پاسخ دادن به رفتارها را یاد بگیرند و مهارت های آموزش داده شده در جلسات را در فعالیت های روزمره نیز تمرین کنند. وقتی والدین با روش های مناسب همراهی با کودک آشنا باشند، فرصت یادگیری فقط به زمان حضور در مرکز محدود نمی شود و کودک می تواند مهارت های خود را در محیط طبیعی زندگی نیز تمرین و تعمیم دهد.
فرق اوتیسم با سندروم داون
اوتیسم و سندروم داون هر دو می توانند روی رشد و یادگیری کودک تاثیر بگذارند، اما علت و ویژگی های اصلی آنها متفاوت است. سندروم داون یک اختلال ژنتیکی است که به دلیل وجود یک نسخه اضافی از کروموزوم 21 ایجاد می شود و معمولا با ویژگی های ظاهری مشخص، درجاتی از تاخیر رشدی و تفاوت در توانایی های یادگیری همراه است. در مقابل، اوتیسم بیشتر با تفاوت در ارتباط و تعامل اجتماعی، نحوه برقراری ارتباط و الگوهای رفتاری تکراری یا علایق محدود شناخته می شود.
تفاوت اوتیسم و بیش فعالی
اوتیسم و بیش فعالی (ADHD) ممکن است در بعضی رفتارها مانند بی قراری، دشواری در تمرکز یا نداشتن توجه کافی شباهت هایی داشته باشند، اما دلیل و شکل بروز این رفتارها در آنها متفاوت است. در کودکان مبتلا به بیش فعالی، معمولا بی قراری، حواس پرتی، عجله در انجام کارها و دشواری در کنترل رفتارهای تکانشی بیشتر دیده می شود. در مقابل، در اوتیسم معمولا تفاوت در برقراری ارتباط و تعامل با دیگران، انعطاف پذیری کمتر در برابر تغییرات، رفتارهای تکراری یا علاقه شدید به موضوعات خاص بیشتر مورد توجه قرار می گیرد. از طرفی، ممکن است یک کودک همزمان علائم هر دو اختلال را داشته باشد؛ بنابراین برای تشخیص دقیق و انتخاب مسیر مناسب، ارزیابی توسط متخصصان در مرکز درمان بیش فعالی در کرج می تواند کمک کننده باشد.
فرق اوتیسم با عقب ماندگی ذهنی
در اختلال ناتوانی ذهنی، محدودیت اصلی در توانایی های شناختی و مهارت های سازشی مانند حل مسئله، یادگیری و انجام کارهای روزمره دیده می شود؛ اما اوتیسم بیشتر به تفاوت در ارتباط، تعامل اجتماعی و الگوهای رفتاری مربوط است. به همین دلیل، یک کودک مبتلا به اوتیسم ممکن است از نظر توانایی ذهنی در محدوده طبیعی باشد و در بعضی زمینه ها حتی توانایی بالایی داشته باشد. البته اوتیسم و ناتوانی ذهنی می توانند همزمان در یک کودک وجود داشته باشند.
فرق اوتیسم با اسکیزوفرنی
اوتیسم و اسکیزوفرنی دو اختلال کاملا متفاوت هستند و معمولا در سن و شکل بروز نیز تفاوت دارند. اوتیسم یک اختلال رشدی است که نشانه های آن معمولا از سال های ابتدایی زندگی و در زمینه ارتباط، تعامل اجتماعی و رفتارها دیده می شود. اما اسکیزوفرنی یک اختلال روانی است که معمولا در نوجوانی یا بزرگسالی بروز می کند و می تواند با علائمی مانند توهم، باورهای غیرواقعی و اختلال در تفکر همراه باشد.
فرق اوتیسم با تاخیر گفتار
تاخیر گفتار بیشتر به این معناست که کودک در مقایسه با سن خود دیرتر شروع به صحبت کردن یا استفاده از کلمات و جمله ها می کند، اما ممکن است در برقراری ارتباط اجتماعی و درک رابطه با دیگران مشکلی نداشته باشد. در اوتیسم، مسئله فقط دیر حرف زدن نیست و معمولا تفاوت هایی در نحوه استفاده از ارتباط، مانند تماس چشمی، اشاره کردن، پاسخ دادن به دیگران، بازی اجتماعی یا درک تعامل با اطرافیان نیز دیده می شود. برای مثال، کودکی که دیر صحبت می کند اما برای خواسته هایش اشاره می کند، ارتباط چشمی مناسبی دارد و با دیگران بازی و تعامل می کند، لزوما مبتلا به اوتیسم نیست.
آیا کودکان طیف اتیسم ویژگی ظاهری خاصی دارند؟
کودکان طیف اتیسم معمولا ویژگی ظاهری مشخص و مشترکی ندارند که بتوان تنها با نگاه کردن، بیماری اوتیسم را تشخیص داد. یعنی ممکن است کودک از نظر چهره، قد، وزن و ظاهر کلی کاملا شبیه سایر کودکان باشد. اوتیسم بیشتر از طریق نحوه ارتباط، بازی کردن، برقراری ارتباط چشمی، واکنش به صداها و محرک های محیطی و نوع تعامل کودک با اطرافیان خودش را نشان می دهد. بنابراین اگر درباره رفتار یا رشد کودک خود نگرانی دارید، بهتر است به جای توجه به ظاهر، تغییرات رفتاری و مهارت های ارتباطی او را در طول زمان در نظر بگیرید و در صورت نیاز از یک مرکز تشخیص و درمان اتیسم برای ارزیابی دقیق کمک بگیرید.
چه زمانی برای بررسی علائم اوتیسم اقدام کنیم؟
اگر در روند رشد کودک متوجه تفاوت هایی مثل محدودیت در تماس چشمی، پاسخ ندادن به اسم، تاخیر در صحبت کردن، نداشتن علاقه به بازی و ارتباط با دیگران، تکرار بعضی حرکات یا واکنش های غیرمعمول به صدا، لمس و تغییرات محیط شدید، بهتر است برای بررسی دقیق تر با مرکز درمان اوتیسم مشورت کنید. مراجعه زودهنگام بیشتر از آنکه دلیلی برای نگرانی باشد، فرصتی برای شناخت بهتر نیازهای کودک و کمک به رشد بهتر اوست.
مرکز تشخیص و درمان اوتیسم پندار در کرج
مرکز تشخیص و درمان اوتیسم پندار در کرج با حضور درمانگران باتجربه، محیطی امن و آرام را برای کودکان و خانواده ها فراهم کرده است. در این مرکز، روند درمان اتیسم با توجه به نیازهای کودک و با همراهی تیم درمانی دنبال می شود تا والدین بتوانند با خیال راحت این مسیر را طی کنند. اگر به دنبال یک مرکز تخصصی و قابل اعتماد برای شروع یا ادامه روند درمان کودک خود هستید، می توانید با مرکز توانبخشی پندار در کرج تماس بگیرید و برای دریافت راهنمایی و تعیین وقت اقدام کنید.
سوالات متداول
آیا اوتیسم ارثی است؟
اوتیسم می تواند زمینه ژنتیکی داشته باشد، اما معمولا تنها یک ژن یا عامل ارثی مشخص باعث آن نمی شود. ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در ایجاد اختلال طیف اوتیسم نقش دارند.
اوتیسم از چه سنی قابل تشخیص است؟
برخی نشانه های اوتیسم ممکن است از 18 ماهگی یا حتی زودتر دیده شوند. تشخیص تخصصی معمولا با افزایش سن و کامل تر شدن مهارت های ارتباطی و اجتماعی دقیق تر می شود.
چه چیزی باعث اوتیسم می شود؟
علت دقیق اوتیسم هنوز به طور کامل مشخص نیست. شواهد علمی نشان می دهند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و برخی عوامل مربوط به رشد پیش از تولد و دوران بارداری می تواند در بروز آن نقش داشته باشد.
بچه های اوتیسم چه رفتارهایی دارند؟
ممکن است کودک در برقراری ارتباط چشمی، پاسخ دادن به نام، گفتار و تعامل اجتماعی تفاوت هایی داشته باشد یا رفتارهای تکراری، علاقه شدید به موضوعات خاص و حساسیت زیاد یا کم نسبت به صدا، نور و لمس نشان دهد.
آیا استرس مادر می تواند باعث اوتیسم شود؟
استرس مادر به تنهایی علت اوتیسم محسوب نمی شود. برخی عوامل مربوط به دوران بارداری ممکن است با افزایش احتمال اوتیسم ارتباط داشته باشند، اما نمی توان اوتیسم را به استرس مادر نسبت داد.
سن طلایی درمان اوتیسم چه سنی است؟
هرچه مداخلات تخصصی زودتر آغاز شوند، معمولا فرصت بیشتری برای تقویت مهارت های ارتباطی، رفتاری و یادگیری کودک وجود دارد. به همین دلیل، شروع ارزیابی و مداخله از سال های ابتدایی زندگی اهمیت زیادی دارد و برای شروع درمان نباید منتظر سن خاصی ماند.
آیا اوتیسم در غربالگری مشخص می شود؟
خیر، اوتیسم با غربالگری های معمول دوران بارداری قابل تشخیص نیست. تشخیص اوتیسم پس از تولد و بر اساس بررسی دقیق رشد، مهارت های ارتباطی، تعاملات اجتماعی و رفتارهای کودک انجام می شود.
اوتیسم در دختران بیشتر است یا پسران؟
احتمال تشخیص اوتیسم در پسران حدود 4 برابر بیشتر از دختران است. با این حال، علائم اوتیسم در برخی دختران ممکن است متفاوت یا کمتر آشکار باشد و به همین دلیل دیرتر شناسایی می شود.