گفتاردرمانی کودک چیست؟ راهنمای گام به گام والدین کودک

گفتاردرمانی به کودکانی کمک می کند که در صحبت کردن، تلفظ صداها، درک زبان یا برقراری ارتباط با دیگران مشکل دارند. برای نمونه، ممکن است کودک دیر شروع به حرف زدن کند، بعضی صداها را اشتباه تلفظ کند یا نتواند جمله های متناسب با سن خود بسازد. گفتاردرمانگر با بررسی دقیق مهارت های گفتاری و زبانی کودک، علت مشکل را ارزیابی می کند و تمرین های متناسب با نیاز او را پیش می برد. در مرکز گفتاردرمانی پندار، شرایط کودک بررسی می شود و جلسات بر اساس توانایی ها و نیازهای او تنظیم می شود. در ادامه، درباره گفتاردرمانی کودکان، نشانه های نیاز به درمان و خدمات مرکز گفتاردرمانی در کرج بیشتر می خوانید. 

گفتار درمانی چیست؟

گفتار درمانی (Speech Therapy) یکی از شاخه های علوم توانبخشی است که به بررسی و درمان مشکلات گفتار، زبان و ارتباط می پردازد. این مشکلات می توانند از دیر حرف زدن و محدود بودن واژگان تا تلفظ نادرست صداها، لکنت یا دشواری در ساختن جمله دیده شوند. برای نمونه، کودکی که واژه ها را می فهمد اما نمی تواند نیاز خود را با جمله بیان کند، ممکن است در بخش زبان نیاز به ارزیابی داشته باشد؛ در حالی که مشکل کودکی دیگر فقط به تلفظ یک یا چند صدا مربوط می شود. 

در مرکز گفتاردرمانی در گوهردشت، گفتاردرمانگر ابتدا مهارت های ارتباطی و گفتاری کودک را بررسی می کند و بر اساس نوع اختلال، تمرین های متناسب با همان مشکل را انتخاب می کند. این تمرین ها ممکن است روی افزایش واژگان، ساخت جمله، تولید درست صداها یا مهارت های ارتباطی تمرکز داشته باشند. لازم به ذکر است، روند درمان برای همه کودکان یکسان نیست؛ چون سن، سطح رشد زبان و نوع مشکل هر کودک تفاوت دارد.

گفتار درمانی برای چه کودکانی ضروری است؟

• دیر شروع به صحبت کرده اند یا تعداد واژه هایشان متناسب با سنشان نیست
• بیشتر صداها یا کلمات را نادرست تلفظ می کنند و حرف زدنشان برای دیگران قابل فهم نیست
• در ساختن جمله، پیدا کردن کلمات مناسب یا بیان خواسته های خود مشکل دارند
• هنگام صحبت کردن مکث، تکرار یا کشیدن صداها دارند و روان صحبت نمی کنند
• درک دستورها، سوال ها یا صحبت های دیگران برایشان دشوار است
• در برقراری ارتباط، شروع گفتگو یا ادامه دادن صحبت با دیگران مشکل دارند
• به دلیل مشکلات گفتاری، در مهدکودک یا مدرسه برای ارتباط با همسالان دچار مشکل می شوند
• پس از آسیب مغزی، مهارت های گفتاری و زبانی خود را از دست داده اند
• در جویدن، بلع یا هماهنگی حرکات دهان مشکل دارند

اختلال هایی که با گفتاردرمانی درمان می شوند

 گفتاردرمانی طیف گسترده ای از مشکلات ارتباطی و عملکردی را پوشش می دهد؛ از دیر صحبت کردن و تلفظ نادرست صداها گرفته تا مشکلاتی که پس از آسیب مغزی یا در روند بلع ایجاد می شوند. در ادامه با اختلالاتی که با گفتار درمانی درمان می شوند آشنا می شوید و می بینید هر کدام چه نشانه هایی دارند.

آپراکسی گفتار

گاهی کودک می داند چه می خواهد بگوید، اما نمی تواند حرکات لازم برای بیان کلمه را به شکل درست و پشت سر هم اجرا کند. این وضعیت در آپراکسی گفتار دیده می شود. فرد ممکن است برای گفتن یک کلمه چند بار تلاش کند و هر بار آن را به شکل متفاوتی بیان کند، بین صداها مکث داشته باشد یا در گفتن واژه های طولانی تر بیشتر دچار مشکل شود. مسئله اصلی، ضعف عضلات گفتاری نیست؛ مغز در برنامه ریزی و ترتیب دادن حرکات لب، زبان و فک برای تولید گفتار مشکل دارد. تمرین های گفتاردرمانی به تدریج برنامه ریزی حرکات گفتاری و دقت تولید کلمات را تقویت می کنند.

آفازی یا زبان پریشی

بعد از سکته مغزی، ضربه به سر یا بعضی آسیب های مغزی، ممکن است توانایی صحبت کردن یا درک زبان تغییر کند. این اختلال را آفازی می نامند. برای نمونه، فرد ممکن است حرف دیگران را بفهمد اما نتواند پاسخ مناسب بدهد، نام اشیای آشنا را به یاد نیاورد یا هنگام ساختن جمله، کلمات مورد نظرش را پیدا نکند. شدت و نوع آفازی در افراد یکسان نیست و به محل و میزان آسیب مغزی بستگی دارد. گفتاردرمانگر با ارزیابی مهارت های زبانی، بخش های آسیب دیده را مشخص می کند و تمرین ها را متناسب با نیاز فرد پیش می برد.

لکنت زبان

«می خواهم…» و بعد یک مکث، تکرار چندباره یک صدا یا گیر کردن روی ابتدای کلمه؛ لکنت می تواند شکل های متفاوتی داشته باشد. در بعضی کودکان، این حالت در دوره رشد زبان دیده می شود و ممکن است شدت آن در موقعیت های مختلف تغییر کند. اضطراب، عجله برای صحبت کردن یا قرار گرفتن در موقعیت های خاص هم گاهی لکنت را بیشتر نمایان می کند. گفتاردرمانی فقط روی روان تر شدن گفتار تمرکز ندارد؛ کودک یا بزرگسال یاد می گیرد هنگام صحبت کردن چه واکنشی به لکنت داشته باشد و با فشار و تنش کمتری ارتباط برقرار کند.

اختلالات تلفظ و تولید صداهای گفتاری

وقتی کودک به جای «ر» صدای دیگری می گوید، بخشی از یک کلمه را حذف می کند یا یک صدای مشخص را در بیشتر کلمات اشتباه تلفظ می کند، باید الگوی تولید صداهای او بررسی شود. در جلسات گفتاردرمانی، صدای مشکل دار جداگانه بررسی می شود و کودک جایگاه زبان، لب و نحوه خروج هوا را برای تولید صحیح آن یاد می گیرد. 

اختلالات زبان در کودکان

کودک مبتلا به اختلال زبان ممکن است هم در بیان منظور خود و هم در درک صحبت دیگران مشکل داشته باشد؛ مثلا نتواند جمله مناسب برای بیان خواسته اش بسازد یا مفهوم یک دستور و پرسش را به خوبی متوجه شود. اما باید بدانید که این اختلال از کم شنوایی ناشی نمی شود و در کودکان خردسال شایع است.

اختلالات صوت

تغییر غیرطبیعی در کیفیت، بلندی، زیر و بمی یا طنین صدا، اختلال صوت نام دارد. گرفتگی و خشونت صدا، نفس آلود شدن، ضعیف شدن صدا یا تغییر مداوم زیر و بمی، از نشانه های رایج آن هستند. این مشکلات ممکن است پس از استفاده نادرست از صدا، فشار صوتی یا در اثر مشکلات حنجره ایجاد شوند. گفتاردرمانی با ارزیابی نحوه تولید صدا و آموزش تکنیک های صحیح صوتی، به بهبود کیفیت صدا و کاهش فشار روی تارهای صوتی کمک می کند.

اختلالات بلع یا دیسفاژی

اختلال بلع یا Dysphagia، در کودکان می تواند خودش را هنگام جویدن، بلع غذا یا حتی نوشیدن مایعات نشان دهد. نوزادی که هنگام شیر خوردن مرتب سرفه می کند، مکیدن ضعیفی دارد یا زود خسته می شود، و کودکی که غذا را مدت زیادی در دهان نگه می دارد، در جویدن مشکل دارد یا هنگام خوردن آب و غذا دچار سرفه و خفگی می شود، ممکن است به ارزیابی بلع نیاز داشته باشد. گفتاردرمانگر با بررسی نحوه جویدن و بلع، حرکت زبان و فک و هماهنگی تنفس با بلع، علت مشکل را ارزیابی می کند و تمرین ها و روش های مناسب را برای ایمن تر و راحت تر شدن غذا خوردن کودک به کار می گیرد.

نقش گفتاردرمانی در کودکان مبتلا به بیماری های خاص

بعضی بیماری ها و شرایط رشدی، توانایی کودک برای صحبت کردن، درک زبان یا برقراری ارتباط را تحت تاثیر قرار می دهند. گفتاردرمانی با توجه به شرایط هر کودک، به تقویت مهارت های گفتاری و ارتباطی او کمک می کند؛ در ادامه با برخی بیماری ها و شرایطی آشنا می شوید که گفتاردرمانی در بهبود مهارت های گفتاری و ارتباطی کودکان مبتلا به آنها نقش دارد.

گفتاردرمانی برای کودکان مبتلا به اوتیسم

کودکان مبتلا به اوتیسم در شروع صحبت، استفاده درست از کلمات، ساخت جمله یا برقراری ارتباط دو طرفه با دیگران، ممکن است مشکل داشته باشند. جلسات مرکز درمان اوتیسم در کرج روی همین مهارت ها تمرکز دارد و به کودک کمک می کند زبان را برای ارتباط واقعی و روزمره به کار ببرد؛ از درخواست کردن یک وسیله ساده گرفته تا شروع گفتگو و پاسخ مناسب به دیگران.

گفتاردرمانی در کودکان مبتلا به سندرم داون

تاخیر در رشد زبان، محدود بودن دایره واژگان و دشواری در تلفظ بعضی صداها از مشکلات رایج کودکان مبتلا به سندرم داون است. گفتاردرمانگر با تقویت مهارت های زبانی، تلفظ و تولید گفتار به کودک کمک می کند خواسته ها و نیازهای خود را واضح تر بیان کند. تمرین های مربوط به حرکات دهان، تولید صدا، ساخت جمله و افزایش واژگان نیز متناسب با توانایی و سطح رشدی کودک در جلسات دنبال می شود.

گفتاردرمانی در کودکان مبتلا به فلج مغزی (CP)

فلج مغزی یا Cerebral palsy فقط حرکت دست و پا را تحت تاثیر قرار نمی دهد و در بعضی کودکان عضلات مورد نیاز برای تنفس، حرکت زبان و لب ها و تولید صدا نیز درگیر می شوند. به همین دلیل ممکن است کودک بداند چه می خواهد بگوید، اما نتواند کلمات را واضح و روان ادا کند. مشکلات بلع و کنترل ترشحات دهان نیز گاهی همراه این شرایط دیده می شود. گفتاردرمانی می تواند روی کنترل حرکات دهان، هماهنگی تنفس و گفتار، افزایش وضوح کلمات و در صورت نیاز استفاده از روش های ارتباطی جایگزین تمرکز کند تا کودک راه موثرتری برای بیان نیازها و ارتباط با اطرافیان داشته باشد.

گفتاردرمانگر چگونه کودک را ارزیابی می کند؟

1. گفتگو با والدین: بررسی نگرانی های خانواده و دریافت اطلاعات درباره روند رشد و ارتباطات کودک
2. بررسی سابقه رشد و پزشکی: مرور شرایط تولد، بیماری ها و عوامل موثر بر گفتار و زبان
3. بررسی مهارت های گفتار: ارزیابی توانایی کودک در بیان صداها، کلمات و جمله ها
4. بررسی درک زبان: سنجش توانایی کودک در فهم صحبت ها، دستورها و مفاهیم مختلف
5. بررسی بیان زبان: بررسی نحوه استفاده کودک از واژه ها و جمله سازی
6. بررسی ارتباط اجتماعی: ارزیابی مهارت کودک در تعامل و برقراری ارتباط با دیگران
7. بررسی وضوح گفتار و تولید صداها: بررسی تلفظ صداها و میزان قابل فهم بودن صحبت های کودک
8. بررسی عملکرد کودک در محیط واقعی: مشاهده نحوه ارتباط کودک در موقعیت های روزمره
9. تعیین اهداف درمانی: مشخص کردن مسیر تمرین ها بر اساس نیازهای گفتاری کودک

روش ها و رویکردهای گفتاردرمانی کودکان

روش های گفتاردرمانی بر اساس نوع اختلال، سن کودک و مهارت هایی که نیاز به تقویت دارند تعیین می شود. گفتاردرمانگر ممکن است یک یا چند روش را در برنامه درمان قرار دهد. در ادامه با برخی تمرین ها که در جلسات گفتار درمانی از آن ها استفاده می شود، آشنا می شوید. 

روش گفتاردرمانی	توضیحات
تمرین تلفظ صداها	کودکی که صدای «ر» را درست ادا نمی کند، ابتدا جایگاه زبان و نحوه تولید صدا را یاد می گیرد و سپس در واژه هایی مانند «رود»، «مادر» و «پرنده» تمرین می کند.
تقویت دایره واژگان	درمانگر هنگام بازی با ماشین و حیوانات اسباب بازی، نام آنها، رنگ، اندازه و کارکردشان را آموزش می دهد؛ مثلا کودک می گوید «ماشین قرمز» یا «فیل بزرگ».
تمرین جمله سازی	کودکی که بیشتر با تک واژه صحبت می کند، با کمک تصاویر یاد می گیرد از دو یا چند واژه در کنار هم استفاده کند؛ مثلا «دختر آب بازی می کند».
تقویت درک زبان	درمانگر دستورهایی مانند «توپ را بردار و داخل جعبه بگذار» مطرح می کند تا کودک درک جمله و اجرای دستور را تمرین کند.
افزایش مهارت گفتگو	در بازی نقش آفرینی، کودک سلام کردن، سوال پرسیدن، پاسخ دادن، شروع گفتگو و رعایت نوبت را تمرین می کند.
درمان لکنت	کودک در فعالیت های گفتاری یاد می گیرد با فشار کمتر صحبت کند، سرعت گفتار را تنظیم کند و هنگام بروز لکنت با تنش و ترس کمتری با آن مواجه شود.
تمرین های تنفسی	کودک با فعالیت های ساده، هماهنگی بهتر تنفس و گفتار را تمرین می کند؛ مثلا پیش از گفتن یک جمله، نفس گیری مناسب و شروع آرام جمله را تمرین می کند.
استفاده از سازدهنی	در برخی برنامه های درمانی، سازدهنی برای تمرین کنترل و جریان بازدم به کار می رود.
استفاده از بازی و داستان	درمانگر یک داستان تصویری را با کودک دنبال می کند و از او می خواهد شخصیت ها را معرفی کند، اتفاق های داستان را توضیح دهد و ادامه ماجرا را حدس بزند. این کار همزمان چند مهارت زبانی را درگیر می کند.

آیا دوزبانه بودن باعث دیر حرف زدن کودک می شود؟

دوزبانه بودن به خودی خود باعث دیر حرف زدن کودک نمی شود، اما ممکن است روند یادگیری واژه ها و جمله سازی در کودکان دوزبانه کمی متفاوت از کودکان تک زبانه پیش برود. این کودکان ممکن است واژه های هر دو زبان را همزمان یاد بگیرند و در شروع صحبت کردن، تعداد کلمات هر زبان به تنهایی کمتر به نظر برسد. 

نگرانی زمانی شکل می گیرد که کودک در هر دو زبان برای بیان خواسته ها، درک صحبت های دیگران یا ساختن جمله های ساده با مشکل روبرو شود.

جدول رشد گفتار کودک بر اساس سن

سن کودک	مهارت های رایج گفتاری و زبانی
تولد تا 6 ماهگی	کودک با گریه، صداهای مختلف و واکنش به صدای والدین ارتباط برقرار می کند. به صداها توجه نشان می دهد و با لبخند یا آواهای ساده پاسخ می دهد.
6 تا 12 ماهگی	کودک شروع به تولید صداهای تکراری مانند «با با» یا «ما ما» می کند، به اسم خود واکنش نشان می دهد و برای برقراری ارتباط از اشاره و حرکات دست استفاده می کند.
12 تا 18 ماهگی	کودک معمولا چند واژه ساده را بیان می کند، نام افراد و وسایل آشنا را می داند و برای درخواست کردن از کلمات یا ترکیب صدا و اشاره کمک می گیرد.
18 تا 24 ماهگی	تعداد واژه های کودک بیشتر می شود و می تواند عبارت های دو کلمه ای مانند «آب بده» یا «مامان بیا» بسازد. درک دستورهای ساده نیز بهتر می شود.
2 تا 3 سالگی	کودک جمله های کوتاه می سازد، سوال می پرسد و بخش زیادی از صحبت های او برای والدین قابل فهم است. واژگان او به سرعت افزایش پیدا می کند.
3 تا 4 سالگی	کودک می تواند درباره اتفاقات روزمره صحبت کند، جمله های طولانی تر بسازد و بیشتر صداهای گفتاری را درست تلفظ کند. دیگران نیز معمولا صحبت های او را متوجه می شوند.
4 تا 5 سالگی	کودک توانایی تعریف کردن داستان های ساده، بیان احساسات و شرکت در گفت وگو را پیدا می کند. تلفظ بیشتر کلمات باید واضح و قابل درک باشد.
5 تا 6 سالگی	کودک باید بتواند جمله های کامل و منظم بیان کند، پرسش های مختلف مطرح کند و در مکالمه با دیگران ارتباط روان تری داشته باشد.

توجه: روند رشد گفتار در کودکان ممکن است کمی متفاوت باشد، اما تاخیر قابل توجه در صحبت کردن، محدود بودن واژگان، نامفهوم بودن گفتار یا مشکل در درک صحبت های دیگران می تواند نیاز به بررسی توسط گفتاردرمانگر را نشان دهد.

کودک من به گفتاردرمانی نیاز دارد یا کاردرمانی؟

برای تشخیص اینکه کودک به گفتاردرمانی نیاز دارد یا کاردرمانی، باید به نوع چالشی که دارد توجه کرد. کودکانی که در صحبت کردن، تلفظ صداها، بیان خواسته ها یا درک و استفاده از زبان مشکل دارند، معمولا از گفتاردرمانی کمک می گیرند. در مقابل، مشکلاتی مانند ضعف تمرکز، هماهنگی حرکتی، مهارت های روزمره، تعادل یا دست ورزی بیشتر به خدمات کاردرمانی مربوط می شود. برای بررسی مشکلات حرکتی و مهارت های رشدی کودک، مراجعه به مرکز کاردرمانی در کرج می تواند اطلاعات دقیق تری در اختیار والدین قرار دهد.

چطور یک مرکز گفتاردرمانی خوب پیدا کنیم؟

پیدا کردن یک مرکز گفتاردرمانی مناسب نیاز به بررسی چند نکته مهم دارد؛ از تجربه و تخصص گفتاردرمانگران گرفته تا نحوه ارزیابی کودک و برنامه درمانی که برای او در نظر گرفته می شود. یک مرکز حرفه ای ابتدا شرایط گفتاری و ارتباطی کودک را به دقت بررسی می کند، سپس تمرین هایی متناسب با سن، توانایی ها و نوع مشکل کودک ارائه می دهد. 

مرکز توانبخشی پندار در کرج با بررسی دقیق وضعیت هر کودک، خدمات گفتاردرمانی را بر پایه نیازهای فردی او ارائه می دهد. در این مرکز، مشکلاتی مانند تاخیر گفتار، اختلال تلفظ، مشکلات زبانی و ضعف مهارت های ارتباطی توسط متخصصان بررسی می شود تا کودک مسیر درمان را با برنامه ای منظم و مناسب طی کند. برای دریافت اطلاعات بیشتر و ارتباط با مرکز، می توانید با شماره های درج شده تماس بگیرید. مشاوران مرکز با بررسی شرایط کودک، شما را درباره مراحل درمان، روند جلسات و مسیر مناسب برای بهبود مهارت های گفتاری راهنمایی خواهند کرد.

سوالات متداول